Groeten uit… Istanbul, Turkije

28 augustus 2017

UvA-wetenschappers zitten overal: van het lab aan Roeterseiland tot de Noordpool en van Jordanië tot de Verenigde Staten. Of, zoals hoogleraar Stadssociologie Jan Rath, in Istanbul, Turkije. 41 jaar geleden was hij er voor het eerst en zag hoe de stad veranderde. Hoe ziet een typische werkdag er voor hem uit? En wat is het meest bijzondere dat hij tot nu toe heeft meegemaakt tijdens zijn onderzoek in het buitenland?

‘Het is alweer meer dan 41 jaar geleden dat ik voor het eerst voet aan de grond zette in Istanbul. De stad - destijds qua omvang en ontwikkeling geen schim van wat het nu is - maakte meteen een verpletterende indruk: fotogeniek, intrigerend, en vooral immens intens. Ik ben er vaak teruggekeerd, ook voor langdurige sabbaticalperioden. In de tussentijd ontworstelde de stad zich aan haar extreme armoede en vieze industrie, terwijl langzaamaan een middenklasse van omvang zich aftekende en een creatieve economie opkwam, waarmee niet is gezegd dat het met elke Istanbulu goed gaat.’

Lustoord

‘Voor stadssociologen is Istanbul een waar lustoord. Mijn huidige onderzoek draait om de opkomst van stedelijke middenklassen, de daaraan gepaarde groei van voorzieningen die een bepaald type culturele consumptie mogelijk maken, en de nieuwe stedelijke identiteiten en omgangsvormen die hieruit voortvloeien. Mijn veldwerk speelt zich onder andere af in coffee bars, hot bakeries, en soortgelijke hippe tenten. Waar sommige Amsterdammers uit de grachtengordel piepen over Nutellawinkels, zo zuchten meer arme Istanbulu over de invasie van hipsters in hun buurt. Feit is dat in sommige buurten een onwaarschijnlijk groot aantal coffee bars is opgericht. Op één klein pleintje telde ik ooit zes coffee bars op een totaal van… zes winkels.

Maar zo dorstig zijn stedelingen ook weer niet, en het is geen wonder dat veel van die zaken al snel de deuren moeten sluiten. Het is overigens interessant te zien hoezeer coffee bars in Istanbul en Amsterdam op elkaar lijken: de naakte bakstenen van de muren zijn zorgvuldig vrijgemaakt, de producten en prijzen zijn met krijt op de ramen gemarkeerd, een hipster met tattoos en knotje bereidt op ambachtelijke wijze uw cortado, en voor wie dat wil zijn er glutenvrije muffins beschikbaar. Er zijn - naast de prijs - ook enkele opvallende verschillen. In Istanbul zien we veel minder gasten achter hun laptops, terwijl er veel meer geëxperimenteerd wordt met nieuwe methoden van koffie zetten. Sommige coffee bars lijken wel laboratoria. Het moge duidelijk zijn dat het verrichten van veldwerk hier geen straf is.’

x

Foto: Jan Rath

Aanslagen

‘Toch is het niet al goud dat er blinkt. Dat heeft niet zozeer te maken met de verandering van stedelijkheid als zodanig, maar met de extreme politieke situatie die talrijke maatschappelijke groepen en instituties ernstig ontregelt. Zo zijn er risico’s op aanslagen. In 2016 ontplofte een paar honderd meter van mijn werkplek een bom; van de aanslag waarbij vijf mensen het leven lieten, was na drie dagen bizar genoeg niets meer te zien, want het leven gaat door… Persoonlijk schat ik de gevaren van het maniakale verkeer in Istanbul aanzienlijk hoger in, maar toch.’

Academische vrijheid onder druk

‘Belangrijker wellicht is de extreme beknotting van democratische burgerrechten en de valse willekeur van de autoriteiten. Academici moeten (net als veel journalisten, kunstenaars en andere opinieleiders) heel erg op hun woorden passen. Velen houden zich wijselijk op de vlakte en trekken zich terug uit het publieke domein. Anderen krijgen geen promotie meer, mogen geen bestuursposities meer innemen, krijgen geen subsidie meer van de Turkse research council, mogen niet meer internationaal reizen, of worden simpelweg ontslagen. Als niet-Turkse buitenstaander kan ik mij de nodige vrijheden permitteren, maar het blijft surrealistisch om onderzoek te doen in een land waarin de academische vrijheid zo onder druk staat. Ik doe het echter toch, al was het maar om onze collega’s in Turkije een hart onder de riem te steken.’

Gepubliceerd door  UvA Persvoorlichting